Ίων του Ευριπίδη
Απόδοση: Θωμάς Μοσχόπουλος
Διόλου δεν θα με ξενίσει
αν κακό μας προξενήσει
τούτο το παράξενο:
Ξένο μας φέρνει ο ξένος.
Με απειλεί να σωπάσω,
και το όποιο παραξένισμα
με λόγο πιο παράλογο
και με σιωπή σκεπάζει
ή άλλα ρωτώ κι άλλα μου λέει.
Στο αγόρι που ήρθε απ’ αλλού
ποιος δεν αναγνωρίζει
το αλλόκοτο ανακάτεμα
του δόλου και της τύχης;
[Δεύτερο Στάσιμο]
Τελικά, τι σημαίνει μετάφραση ή απόδοση ενός κειμένου από τα αρχαία στα νέα ελληνικά; Ας αποφασίσουμε ότι ξεκινάμε με μια αποτυχία, όποιες κι αν είναι οι επιλογές μας. Αλλά μια αποτυχία που έχει πολλά να σου προσφέρει. Προσεγγίζοντας το κείμενο με στόχο την πιστότητα στο δράμα, κινδυνεύεις να χάσεις πολλά από το πνεύμα και, ακολουθώντας το πνεύμα, λεηλατείς το γράμμα. Άρα, όλα είναι θέμα μιας επιλογής, όπως, ούτως ή άλλως, πάντοτε συμβαίνει στην ερμηνευτική προσέγγιση των κειμένων. (Δεν έχω δυσκολότερο να σκηνοθετώ τα έργα που έχω γράψει εγώ).
Όπως θα ήταν προφανές και αναμενόμενο, το συγκεκριμένο κείμενο αποτελεί προϊόν μιας ερμηνευτικής επιλογής, που στόχο είχε να ενισχύσει το πνεύμα του κειμένου, θυσιάζοντας σημαντικές λεπτομέρειες της φιλολογικής αποτίμησής του (πράγμα που, άλλωστε, συμβαίνει και με άλλες παραμέτρους σκηνικής ερμηνείας του αρχαίου δράματος, όπως η μουσική, η όψη κ.λπ.). Ίσως είναι η μόνιμη σύγκρουση μεταξύ επιστημονικού και καλλιτεχνικού πεδίου που προκύπτει για άλλη μία φορά. Ποιο είναι, όμως, το πνεύμα του Ίωνα; Άλλη μία σειρά από επιλογές και απαντήσεις που μπορεί να σε οδηγήσουν σ’ έναν λαβύρινθο. Αναγκαστικά, κάποια στιγμή, αποτείνεσαι στο ένστικτο. Και τα αισθητικά κριτήρια αντανακλούν τις καταβολές, το παρόν και το τυχαίο – που, συμπτωματικά (;), είναι και οι θεματικοί άξονες του έργου. Ας μη φλυαρώ κι ας αναφέρω απλώς κάποιες από τις αποφάσεις.
Επέλεξα ένα μεικτό γλωσσικό ύφος, με σαφή προτεραιότητα τον ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο, καθώς και άλλα ρυθμικά σχήματα, όπως ο ανάπαιστος κ.λπ. Αυτό ανάγεται μακρινά στην πολυπλοκότητα των ρυθμικών σχημάτων που επιλέγει ο Ευριπίδης. Γενικότερα, η ρυθμικότητα είναι ένα στοιχείο που με απασχολεί στο σύνολο της δουλειάς μου, κι αυτό αποτέλεσε, σχεδόν αυθόρμητα, την προτεραιότητά μου. Σταδιακά, άρχισα να ανακαλύπτω ότι το παραμυθιακό στοιχείο που ενεργοποιεί την αφήγηση στον Ίωνα συνδέθηκε άμεσα με μια πιο οικεία ρυθμική παράδοση – αυτήν του δεκαπεντασύλλαβου, που από ένα σημείο κι έπειτα με βύθισε στις ατραπούς του.
Για λόγους δραματικής οικονομίας αφαιρέθηκαν αρκετοί στίχοι από το έργο. Δύο από τα στάσιμα, καθώς και η έξοδος, ανασυντέθηκαν εκ βάθρων, χρησιμοποιώντας, φυσικά, το πρωτότυπο σαν πρώτη ύλη. Οι λόγοι πολλοί: η έκταση του κειμένου με αρκετά στοιχεία επαναληπτικότητας, η ανάγκη κλιμάκωσης της δράσης, καθώς το έργο οδηγείται προς το τέλος του, και ο καλύτερος χειρισμός των υπαινιγμών και της αμφισημίας μέσα από την αφαίρεση που, με κάποιον τρόπο, εκσυγχρονίζει το παραστασιακό προϊόν. Άλλωστε,
ας μην ξεχνάμε ότι το παρόν κείμενο αποτελεί το υλικό για μια παράσταση και ολοκληρώνεται μόνο μέσα από αυτή. Με τιμά, παρ’ όλα αυτά, πολύ η απόφαση της έκδοσής του και εύχομαι ο αναγνώστης να βρει στοιχεία ενδιαφέροντος σε ένα υλικό που είναι μόνο ένας σπόνδυλος αυτού που αποκαλούμε «θεατρική δημιουργία».
Θ. Μοσχόπουλος
